Tradukado de Soros: la defioj de vivmemoroj

Humphrey Tonkin
Universitato Hartford

Tivadar Soros. Maškaráda kolem smrti. Trad. Jindřiška Drahotová

Tradukado similas al ĉevalrajdado: ju pli bone oni konas la beston, des pli facilas. Ĉe kiu ajn teksto pri memoraĵoj, la tradukanto devas koni la historian kaj personan kuntekston kaj kompreni, al kiu ĝenro apartenas la verko (ĉi-okaze memoraĵo pri la Holokaŭsto). Sed tradukanto de Maskerado de Tivadar Soros frontas kelkajn aldonajn problemojn. Soros verkis en dua lingvo, kiun li konis malpli bone ol sian denaskan hungaran, tiel ke tradukanto fojfoje ŝvebas inter tio, kion la aŭtoro efektive diris, kaj tio, kion li intencis diri. Komence necesis pritrakti ankaŭ gravajn problemojn pri la teksto. Tiel estiĝis interesaj defioj al la integreco kaj de la teksto kaj de la tradukanto. Multaj el tiuj defioj plu daŭras, dum la verko estas tradukata en pli kaj pli multajn lingvojn.

Unue mi volas diri, kiom grandas la plezuro esti ĉi tie okaze de la lanĉo de la ĉeĥa traduko de la verko de Tivadar Soros Maskerado ĉirkaŭ la morto, rakonto pri la transvivado de juda familio en Budapeŝto dum la dua mondmilito. Ĉiuokaze tiu ĉi memorrakonto estus rimarkinda, sed ĝin des pli elstarigas du faktoj. Unue, la filoj de Tivadar poste iĝis elstaraj personoj en la mondo de entreprenado, Paul Soros kiel inĝeniero specialiĝinta pri la konceptado de sistemoj por manipulado de lozaj varoj kaj haveninstalaĵoj, kaj George Soros kiel financisto. Ili ambaŭ iĝis filantropoj: George fondis Central European University, kiu nun havas sian sidejon en Budapeŝto, kaj Open Society Institute, kiu aktivis (fojfoje disputige), precipe dum la unuaj jaroj post la disfalo de Sovetunio, por helpi la kreadon de demokratiaj institucioj en landoj, kiuj antaŭe apartenis al la sovetia bloko. George Soros multfoje emfazis la influon de la patro al sia disvolviĝo. La ĉefa ŝlosilo por kompreni tiun influon estas la libro Maskerado.

La fono de Maskerado

Tivadar verkis la libron en periodo kiam oni donis relative malmultan atenton al la sorto de la judoj de Mez-Eŭropo. Dum ja ekzistas libroj, kiuj antaŭis lian (plej rimarkinde Taglibro de Anne Frank, kaj Se questo è un uomo de Primo Levi), la granda elverŝado de memorrakontoj kaj studoj pri la Holokaŭsto okazis plurajn jarojn poste, kiam la tempo jam kreis pli grandan distancon inter la korŝiraj okazaĵoj kaj la rakontado pri tio. Efektive, nur per la dua eldono de Se questo è un uomo, en la jaro 1958, la spertoj de Primo Levi ricevis iom da atento. La poste aperantaj rakontoj situis en kadro pli kaj pli ĝenra: komencis formiĝi la ĝenro de rakontoj pri la Holokaŭsto kaj la transvivado de judoj. Tiuj el ni kiuj studas literaturon scias, ke ne eblas verki tekston sen atenti pri ĝenro: ĉiu verko havas siajn antaŭulojn kaj formiĝas en ties ombro. Ekzistis malmultaj precedencoj de la tono kaj direkto de la libro de Tivadar, kiu fine enmondiĝis en la jaro 1965, ĉe la eldonejo Stafeto en La Laguna, en Kanariaj Insuloj. La libro estis verkita en Esperanto.

La demando, kial Tivadar elektis verki en Esperanto, havas malsimplan respondon. Tivadar naskiĝis en urbo de nordorienta Hungario fine de la 19a jarcento en familio de prosperaj judaj entreprenistoj. La familio aspiris pri sia filo, kaj li aspiris pri si mem – miksaĵo el sopiro al aventuroj kaj obstina volo antaŭenigi sin. Li studis juron por altigi sian socian rangon kaj stimuli sian intelekton, kaj kiam ekis la unua mondmilito li tuj aliĝis al la armeo por serĉi aventurojn. En tempo kiam tre malmultajn judojn oni allasis al la oficiraro de la aŭstra-hungara armeo, li ricevis sian komision kaj estis sendita al la orienta fronto, kie, dum periodo de milita neagado, li pasigis la tempon lernante la internacian lingvon Esperanto instruate de unu el siaj oficiraj kamaradoj. Ne estas skribite, ĉu li eĉ eklevis pafilon por defendi sin antaŭ ol lian pozicion ĉirkaŭis la rusoj kaj li kaj liaj soldatoj kapitulacis. De tie li transportiĝis laŭ nerektaj vojoj al orienta Siberio, kie li estis fine malliberigita en barakaro trans la rivero Amur apud la urbo Ĥabarovsk. Kaj tie li restis dum la cetero de la milito.

Kiam finiĝis la milito, ne plu ekzistis la malnova Aŭstrio-Hungario, grandaj partoj de orienta Rusio estis en tumulta stato, kaj neniu multe interesiĝis pri tio, kio okazas pri la multaj militkaptitoj en la barakaroj de la regiono. Kiel juda oficiro en teritorio kie tiaj barakaroj estis sen defendo kontraŭ predemaj Blankaj trupoj, kiuj estis mem brutale antisemitaj, li decidis eskapi el la barakaro, kune kun pluraj kamaradoj, kaj fine tiel okazis, ke li piede trairis la montojn de Siberio. Tio montriĝis esti penega marŝado al libero, kiu daŭris plurajn monatojn. Reatinginte Hungarion per vojaĝo dum kiu li ŝajnigis sin aŭstra oficiro (en Moskvo) kaj estis nomita sekretario de novfondita tutlanda sovetia Esperanto-asocio (en Leningrado), li reiris al Budapeŝto, kie li renkontis la hungarajn verkistojn Kálmán Kalocsay kaj Gyula Baghy kaj kun ili fondis Esperantan literaturan revuon, Literatura Mondo. Por tiu revuo li verkis felietonan rakonton pri siaj siberiaj aventuroj, sub la titolo Modernaj Robinzonoj, en kiu li alprenis la stilon kaj personecon de nuntempa Robinson Crusoe. La rakonto baldaŭ aperis libroforme, evidente en Esperanto.

Dum periodo de eksploda inflacio, Tivadar tre sukcesis pri negocado de valutoj. Li ankaŭ investis en nemoveblaĵoj kaj komisie mastrumis nemoveblaĵojn de aliaj homoj. Post iom da tempo li edziĝis, kaj kun la edzino havis du filojn, Pál kaj György. Tivadar ne tute similis al aliaj entreprenistoj de sia tempo. Malofte li ŝajnis suferi pro trolaboro, kaj li ĉiam pretis doni abundan tempon kaj atenton al siaj filoj. Iagrade bonvivulo, li ĝuis la urbegan vivon, frekventante teatraĵojn kaj operojn. Li estis ankau atleto kaj naĝanto – kaj li ĉiam pretis provi novajn aferojn kaj instigi siajn filojn elmeti sin al moderaj riskoj kaj ĝui la eksciton de tia agado. “La vivo estas bela, varia aventuro,” li skribis poste en la komenco de Maskerado, “sed necesas havi bonŝancon.”

Mi ne rakontos al vi la aventurojn (kaj tiun vorton mi uzas intence), kiujn priskribas Tivadar en Maskerado, ĉar ilin vi povos mem malkovri. Sufiĉu la konstato, ke la tuta familio transvivis la militon, ofte en harstarigaj cirkonstancoj, kaj ekklopodis krei por si novan vivon. Tivadar kontaktiĝis kun la restaĵoj de la Esperanto-movado en Hungario kaj baldaŭ organizis vojaĝon al la Universala Esperanto-Kongreso okazonta en Svislando en la jaro 1947. György, tiam dek-sep-jara, veturis kun sia patro al la Esperanto-Kongreso en Bern. Sed kiam la patro reiris al Budapeŝto, li restis en Svislando, komence kun la celo partopreni junularan Esperanto-kongreson en Britio. Tamen, kun la helpo de britaj Esperantistoj li havigis al si studentan vizon, aliĝis al London School of Economics kaj post diversaj okazaĵoj lanĉis sian karieron en la financa sektoro, komence en la Unuiĝinta Regno kaj poste en Usono. Pál selektiĝis kiel membro de la hungara ski-teamo por la Olimpiaj Ludoj en Sankt-Moritz kaj ekvojaĝis kun la teamo okcidenten, malgraŭ vundita kruro (kion li sukcesis kaŝi al siaj kunteamanoj). Li fuĝis el la grupo en Vieno kaj fine atingis Usonon.

Kiam eksplodis en Hungario la ribelo kontraŭ la soveta reĝimo en 1956, Tivadar kaj lia edzino Erzsébet sukcesis transiri la landlimon al Vieno kaj poste iris al Novjorko, kie ili restis dum la cetero de sia vivo.

Verkado de Maskerado

Tivadar verŝajne verkis Maskerado en Esperanto parte pro siaj pozitivaj spertoj pri la lingvo en la tempo de Literatura Mondo kaj Modernaj Robinzonoj. Sed pli grave: dum li disponis pri tempo en Novjorko, li ne disponis pri alia lingvo. La familio diris pri li, ke li parolis multajn lingvojn, ĉiujn malbone. Dum multo atestas, ke tiel ne estis (lia germana lingvo estis sufiĉe bona, por ke li ŝajnigu sin aŭstro, kaj lia rusa scipovo evidente sufiĉis, por ke li estu taŭga kandidato por la posteno de sekretario de la sovetiaj Esperantistoj), estas jes verŝajne, ke li ne perfekte regis la anglan. Aldone, verŝajnas ke li havis neniajn kontaktojn kun la usona eldonistaro. Kaj estus ankaŭ senutile verki la libron en la hungara: ne eblis, ke libro verkita de hungara judo fuĝinta al Usono trovu lokon en la katalogo de eldonisto en Budapeŝto.

Aliflanke, Juan Régulo Pérez, kiu funkciigis etan eldonejon en Kanariaj Insuloj eldonantan ĉefe literaturajn verkojn en Esperanto kaj kies spertoj en la hispania interna milito ne malsimilis al tiuj de Tivadar en la dua mondmilito, montriĝis esti komprenema subtenanto de liaj klopodoj kaj konsentis eldoni Maskerado. Precize kiam Tivadar komencis verki, ni ne scias – kaj ankaŭ ne tute klaras, ke li komence decidis pri Esperanto; sed la Esperantlingva projekto jam tiom antaŭeniris, ke Kálmán Kalocsay sciis pri ĝi kiam mi, kiel entuziasma postdiploma studento portanta magnetofonon, vizitis lin en Budapeŝto en la jaro 1963. La libron oni lanĉis en 1965 en la Universala Kongreso de Esperanto en Tokio. En 1966 Tivadar vizitis Hungarion je la unua fojo post sia foriro dek jarojn pli frue, denove por Universala Kongreso de Esperanto. Mi renkontis lin mallonge en Novjorko kelkajn semajnojn poste okaze de Esperanto-renkontiĝo. Bedaŭrinde, tiutempe mi ne jam legis lian libron kaj do ne sciis, pri kio mi pridemandu lin. Li mortis du jarojn poste.

La traduko

Mia enplektiĝo en la tradukado estis preskaŭ hazarda afero. Petite de la familianoj havigi tradukon de la du libroj de Tivadar por ilia privata uzo, mi tion faris dum sabata jaro ĉe la universitato Yale, kie la abunda enhavo de la biblioteko permesis al mi profundiĝi en la historion de la orienta fronto de la unua mondmilito kaj en la sorton de la budapeŝtaj judoj en la dua mondmilito. Modernaj Robinzonoj estis pli-malpli senproblema tasko, kvankam mi pasigis multe da tempo klopodante spuri la precizan vojon, kiun sekvis Tivadar kaj liaj kamaradoj tra la montoj de Siberio en sia vojaĝo al libereco. Maskerado estis tamen pli kompleksa. La familianoj posedis tajpitan version de la libro, kiu ŝajnis esti traduko de la originalo, evidente farita de amikino de la familio kiu ne estis denaska parolanto de la angla. Sed ĝi enhavis iujn elementojn ne troviĝantajn en la eldonita versio de la jaro 1965 kaj malhavis iujn aliajn. Ne povante enmanigi al mi la kompletan korespondaĵon inter Tivadar kaj Régulo Pérez, mi neniel povis ekscii, kion signifas tiuj malakordoj. Mi fine decidis enmeti ĉiujn elementojn – la plenan tekston de la libro de 1965 kune kun la aldonaĵoj, transformitaj al akceptebla angla lingvo. La libro do similas iel al palimpsesto, kvankam ĝi plejparte sekvas la tekston de la jaro 1965.

Mi decidis ankaŭ igi la libron alirebla por tiuj, kiuj interesiĝas ne nur pri la rakonto de Tivadar sed ankaŭ pri ĝia fono. Unu evidenta demando, kiu leviĝas pri ĉi tia teksto, rilatas al tio, kiom ĝi estas fidela rakonto pri la okazaĵoj priskribitaj. Pro ĝia senpera stilo, kaj pro la emfazo donata al la okazaĵoj mem, ŝajnis esti nura devo (kaj ja ĉi-okaze la respondeco de tradukanto) fari ĉion eblan por konfirmi la rakonton.

Kaj mi tiel enprofundiĝis en la kruelan kaj melankolian historion de la jaroj, en malfrua parto de la milito, kiam plenumiĝis la hungara Holokaŭsto. La afero ne estis bone funkciinta por Adolf Eichmann, arkitekto de la amasa ekstermado de la judoj, en pli frua periodo de la milito en Pollando. Li firme intencis trovi la ĝustan solvon ĉi-foje en Hungario. Nun, kiam la nazioj ekokupis Hungarion (kvankam ili ankorau ne plene regis la situacion), la kolektado de hungaraj judoj estis rapida, efika kaj senkompata – malgraŭ la klopodoj de la registaro de Horthy almenaŭ malrapidigi la procezon. Tiun barbarecon kontraŭis reto de alilandaj diplomatoj, sekuraj domoj kaj ŝakristoj– reto en kiu rolis plej elstare la sveda diplomato Raul Wallenberg kaj aliaj personoj kiel Charles Lutz el Svislando kaj la Esperanto-parolanto Valdemar Langlet (1872-1960) de la sveda Ruĝa Kruco.

Kaj meze en la tuto troviĝis la judoj mem, kiuj provis protekti sin per atestoj pri imunigo eldonitaj de instancoj sveda, svisa, portugala, hispana aŭ salvadora aŭ serĉis manierojn por eskapi, kiel la famajn Kastner-trajnojn, kiuj ebligis al multaj judoj iri al koncentrejo anstataŭ al la gaskameroj de Auschwitz. Aliaj, kiel Tivadar kaj lia familio, alprenis falsajn identecojn – maskojn, kiuj ebligis al ili transvivi dum ili tamen ĉirkaŭdancis la morton, kiun ili certe renkontus se oni malkovrus ilin.

Kia estas Maskerado

Ĉar en ĝi temas pli pri evitado de morto ol pri la neebleco eviti ĝin, Maskerado estas rakonto pri inĝenieco kaj feliĉaj hazardoj. Tivadar informas, ke li ĉiam ĝuis aventurrakontojn – kaj li celas rakonti ĉi tiun historion pri neesprimebla hororo ne kiel etan escepton en cetere terura historio sed simple kiel tion, kio ĝi estis laŭ liaj sentoj – la kapablo de eltrovema viro transvivi kaj helpi al la transvivado de sia familio. Mi tute ne certas, ke oni povus esti verkinta tian rakontaĵon dudek jarojn poste, kiam la strukturo de tiaj rakontoj estis jam fiksita, kiam la ĝenro establiĝis, kaj kiam pro la absoluta pezo de niaj scioj pri la tragedio estis pli malfacile trakti ĝin kiel materialon de aventuroj. Tivadar havis la avantaĝon labori en kampo, kiu estis esence nova teritorio – teritorio, en kiu eblis, ke la valoroj de inĝenieco kaj simpla bonvolemo portu la moralan veron de la rakonto. Laborante pri la traduko, mi klopodis laŭeble transdoni tiun ĉi senbalastan rakonton en tia maniero, uzante abundajn notojn por rakonti pli vaste pri la judoj en Budapeŝto kaj tiel meti en kuntekston la memoraĵojn de Tivadar.

Ĉio, kion mi sukcesis malkovri, konfirmis la verecon de tio, kion rakontis Tivadar. Troviĝas jen kaj jen asertoj pri faktoj, kiuj poste montriĝis malĝustaj, aŭ opinioj, kiujn eblus alimaniere interpreti, sed ĉio atestas, ke Tivadar provis rakonti la aferojn tiel, kiel efektive okazis.

Li estas lerta rakontisto, kiu donas al ni precize tiom da informoj, kiom necesas por kompreno, sed ne pezigas la tekston per detaloj kiuj povus malfortigi la rakontan efikon. La stilo apartenas al iu, kiu lasas la okazaĵojn rekte esprimiĝi kaj plejparte ne emas al longa introspektado, kvankam la simplaj frazoj estas arte ordigitaj por transdoni la mesaĝon. Tiun kapablon li sendube lernis per sia junaĝa enprofundiĝo en la romanoj de Rider Haggard, Jules Verne, kaj Arthur Conan Doyle – kaj per sia verkado de Modernaj Robinzonoj preskaŭ kvardek jarojn antaŭe. Modernaj Robinzonoj estis verkita en naiva stilo, kiu tre taŭgis por la malfortoj kaj ankaŭ por la fortoj de Tivadar. Dum li sekvis la stilon de Daniel Defoe, la aŭtoro de Robinson Crusoe, nur fore kaj ne ĉiam konsekvence, tiu stilo permesis al li verki kun relative limigita vortostoko kaj per simplaj, senornamaj frazoj. Liaj amikoj ĉe Literatura Mondo, Baghy kaj Kalocsay, estis ambaŭ talentaj verkistoj, sed la scipovo de Tivadar pri Esperanto estis ŝajne sufiĉa sed ne aparte rafinita. Dum legado oni sentas la hungaran influon al liaj sintakso kaj vortaro.

Ĉi-nivele aperas la problemoj de tradukanto. Kion oni faru pri teksto verkita en lingvo, kies subtilaĵojn la aŭtoro eble ne konis en ĉiuj detaloj? Mi flankenmetu momente tiun demandon, dum mi pritraktu la pli vastan demandon pri Esperanto kiel literatura lingvo kaj lingvo de tradukado. Mi esperas, ke oni pardonos al mi tiun elreliĝon.

Esperanto kiel traduklingvo

Kvankam tio malpli veras pri Maskerado ol pri Modernaj Robinzonoj, estas evidente (se mi rajtas tiel esprimi la aferon), ke Esperanto ne estas la unua lingvo de Tivadar. Pro la rolo de Esperanto kiel aldona lingvo, tio estas memevidenta en plej multaj Esperanto-tekstoj. Sed kompetenta uzanto de la lingvo Esperanto karakteriziĝas per tio, ke ties regado de la lingvo estas ŝajne senpena, kvazaŭ la ecoj de la lingvo estus plene asimilitaj. 

Okaze de plena regado de la lingvo, tradukanto al Esperanto havas apartan forton. La poeto William Auld atentigis, ke tradukantoj al Esperanto ĝuas nekutiman avantaĝon pro tio, ke ili tradukas en Esperanton ekde sia denaska lingvo, kvazaŭ egale regante la du lingvojn. Tio estas eventuale unu kaŭzo de tio, ke tradukoj konsistigas tiom gravan parton de la tuta Esperantlingva literaturo. Mi mem spertis tiajn avantaĝojn en tradukado de ŝajne tiom malsamaj tekstoj kiel Ŝekspiro kaj Winnie-la-Pu.

Kiam Zamenhof pretigis sian lingvon, lia preskaŭ unua ago estis ektraduki. Lia eldonaĵo de 1887 enhavis tradukaĵon de Heine, kune kun iom da originalaj versaĵoj. Post mallonga ekskurso ĉe Dickens, li eklaboris pri tiu Everesto el literaturaj verkoj, Hamleto, kion li eldonis, en traduko rimarkinde legebla kaj aktorebla, nur sep jarojn post kiam li publikigis la lingvon mem. Se Esperanto kapablas vivigi tekston tiel kompleksan kaj internacie konatan, do neniu literatura verko preterpasas ĝiajn kapablojn – tion implicis la aperigo de Hamleto.

Ŝajnas, ke kiam li kreis Esperanton Zamenhof pensis pri du tre malsamaj lingvaj modeloj. Unu estis la jida, lingvo kiun li uzis surstrate kaj kun siaj amikoj dum siaj junaj jaroj en Bjalistoko, urbo situanta tiutempe en Rusio. La jida estis kaj intima lingvo, en la senco ke ĝi estis lingvo de la hejmo, de la privata vivo de ordinaraj homoj, kaj ankaŭ interlingvo, kiu kunligis judojn de malsamaj naciaj lingvoj tra tre vastaj teritorioj. Zamenhof tiom ŝatis la jidan, ke li kompilis gramatikon de la lingvo dum li studis medicinon en la universitato de Moskvo.

La alia modelo estis la latina, la lingvo de internaciaj intelektaj interŝanĝoj en tuta Eŭropo dum Mezepoko kaj la fruaj modernaj tempoj – laŭ tradicio lingvo ne de la hejmo sed de studejoj kaj prelegejoj. Jen la lingvo, kiun Zamenhof elektis kiel sian lingvomodelon: la vortaro de lia lingvo estas ĉerpita grandparte el la latina kaj la latinidaj lingvoj, kaj la lingvo havas ankaŭ iujn el la trajtoj de la latina gramatiko, kvankam ili filtriĝas laŭ kelkaj lingvaj principoj kiuj ne estas speciale ligitaj kun la latina, aŭ eĉ kun aliaj hind-eŭropaj lingvoj. Li celis interalie prestiĝon. Dum la jida estis ĝenerale konsiderata “la ĵargono” – entute ne vera lingvo sed ia interspaca improvizaĵo kiu ebligis al la judoj transvivi en la urboj kaj vilaĝoj de Eŭropo – la latina ĝuis altan prestiĝon kaj pluvivis, eĉ dum la amasa teknologia revolucio, kiu disvolviĝis en la lasta parto de la deknaŭa jarcento, kiel temo de elita kleriĝo en la tiutempaj lernejoj kaj universitatoj.

Zamenhof plu tradukis, kaj produktis tutan aron da tradukaĵoj en Esperanto – inter kiuj estis multaj teatraĵoj, ĉar dramoj donis okazojn por priskribi homajn interagadojn kaj helpis plivastigi la gamon de la lingvo al novaj spertoj, inkluzive familiaraĵojn, tiel kreskigante la vortaron kaj fortigante la strukturon de la lingvo. Laste li tradukis la tutan Malnovan Testamenton. La ekzemplon de Zamenhof kiel tradukanto baldaŭ sekvis iuj el lian talentaj adeptoj, kiuj dediĉis sin al tradukado de gravaj literaturaĵoj – romanoj, noveloj, poeziaĵoj, dramoj – en la novan lingvon. La celo estis triopa: ebligi al internacia publiko legi tiujn verkojn, kreskigi la lingvon kaj, plej grave, montri ke eblas literatura produktado en la nova lingvo, sume ke ĝi kapablas teni sian lokon inter la lingvoj de la elito. Ekde la komenco Esperanto estis pli ol simpla rimedo por atingi celon: ĝi rapide iĝis lingva komunumo kun siaj propraj valoroj kaj kulturproduktoj.

Esperanto kiel literatura lingvo

Ankaŭ originala verkado havis sian rolon. Zamenhof mem verkis plurajn ofte citatajn poemojn, kaj baldaŭ aliaj sekvis lian ekzemplon. Verkiĝis la unuaj romanoj en Esperanto; aperis unu-aktaj dramoj. Iuj el tiuj verkoj estis pli reprezentaj ol inspiritaj: ili montris, ke tio fareblas, sed ne nepre, ke tio farindas. Tamen, la unikaj ecoj de Esperanto komencis allogi aŭtorojn kun aŭtenta talento, kaj komencis aperi literaturo vere valora.

Verki en Esperanto estas nepre malsama afero ol verki en sia unua lingvo, aŭ en iu ajn etna lingvo. Plej multaj literaturoj radikiĝas en unu sola literatura tradicio, aŭ almenaŭ tiel ŝajnas. Mi diras ‘ŝajnas’ pro tio, ke ni tendencas subtaksi, kiom ĉiuj literaturoj reciproke prunteprenas inter si, kaj ke, danke al la laboro de tradukantoj formalaj kaj neformalaj, ideoj rapide kaj definitive transiras lingvajn limojn. Tiusence, ĉiuj literaturoj estas iagrade tradukitaj literaturoj: ili absorbas elementojn de aliaj literaturoj kaj fine proprigas tiujn al si. 

Tio nenie pli veras ol pri Esperanto. Zamenhof kreis por sia lingvo tre specifan aron da reguloj gramatikaj kaj morfologiaj, la unuaj neŝanĝeble fiksitaj kaj la aliaj parte tiaj. Sed li ne alfrontis rekte la demandon pri semantiko. Fruaj vortaroj de la lingvo – kompilitaj de Zamenhof kaj de liaj adeptoj – prenis radikojn el aliaj lingvoj kaj donis proksimumajn difinojn, sed grandparte lasis la precizajn signifojn de la rezultaj vortoj decidiĝi tra la tempo. Tia aliro evidente havis siajn negativajn flankojn, sed estis ankaŭ grandegaj pozitivaj aspektoj. Uzantoj de la lingvo estis devigataj praktiki iom da kreemo: ili havis permeson ĉerpi el la komuna semantika stoko de la eŭropaj lingvoj, samtempe fiksante precizajn signifojn kaj nuancojn en la daŭro de sia lingvouzado. Plie, unu grava sekvo de tiu nefermita aliro al semantiko estis, ke Esperanto havis ian tujpretan etimologian historion: Zamenhof ne nur kreis novan lingvon, sed li kreis por ĝi tujan historion, kaj li kreis komunumon, kiu en grava senco posedis la lingvon.

Se temas pri tiuj, kiuj prove verkis en la lingvo, al ili prezentiĝis du ŝancoj – partopreni en io, kio iom post iom kreskis al internacia literatura kulturo, kaj dividi kun tiu kulturo valorojn kaj motivojn, kiujn ili ĉerpis el siaj denaskaj kulturoj. Tiel farante, ili mem eliris el sia tuj proksima intelekta medio en novan medion iom post iom konstruatan fare de la partoprenantoj. Tia medio estis unike liberiga. Dum verkado en Esperanto plivastiĝis kaj multiĝis eldonitaj verkoj, iuj personoj – plej notinde Kálmán Kalocsay, amiko de Tivadar Soros – iĝis modeldonantoj kaj arbitraciantoj pri Esperanta stilo. Oni povas eventuale kompari la situacion al tiu de anglalingvaj aŭ franclingvaj verkistoj en evolulandoj, kies proksima kaj daŭra konscio pri la metropola literaturo anglalingva kaj franclingva ebligis kaj plu ebligas al ili absorbi la ideojn kaj motivojn fontantajn el la metropolo dum ili konservas la distancecon de dualingvanoj mediaciantaj inter siaj denaskaj kaj adoptitaj kulturoj. Tamen, dum tiujn verkistojn limigas la pezo de la metropolaj kulturoj, en kies lingvoj ili verkas, Esperantaj verkistoj havas liberon por konstrui sian propran kulturan tradicion ekster la denaska kulturo. 

Mi emfazas tiun specialan aspekton de verkado en Esperanto pro tio, ke ĝi kreas specialan problemon por tradukanto. Tradukantoj el, ekzemple, la ĉeĥa al la angla aŭ inverse movas sin el unu plene evoluinta nacia kulturo en alian, kie la serĉado de ekvivalentoj povas esti problema pro kulturaj aŭ aliaj malsamecoj, sed kie principe ĉiuj problemoj estas solveblaj, dum tradukanto el Esperanto al la angla prilaboras tekston kiu estas tute intence “aliigita” kompare kun konvencia etnolingva teksto. Pro tio Esperanta poezio – kies aŭtoroj emas ekspluati tiujn aspektojn de la lingvo, kiujn ili ne trovas en siaj denaskaj lingvoj – estas tiom fifame netradukebla.

Tradukado de Soros

Kio okazas se, kaj tiel estas ĉe Tivadar Soros, oni rilatas al aŭtoro kiu, malgraŭ siaj kapabloj en rakontado, ne estas tute komforta en la alprenita idiomo Esperanto? Dum Tivadar aktivis en la Esperanto-movado en la 1920aj jaroj, troviĝas malmultaj indikoj pri lia aktiva partopreno en la 1930aj, kiam li kreskigis familion, kvankam li jes instruis al siaj filoj almenaŭ bazajn sciojn pri la lingvo, en kio György estis la pli atenta lernanto. Kiom la fojfojaj stilaj malglataĵoj apartenas al la parolmaniero de la rakontanto, aŭ kiom ili rezultas simple el nekompleta regado de la lingvo? Aŭ, alivorte, kiom necesas reprodukti en angla traduko la manieron, kiel Tivadar uzas Esperanton? Legante la Esperanto-tekston, oni ja havas de tempo al tempo la impreson, ke ĝi rezultis el la pensofluo de hungarlingvano, kiu tradukas imagatan hungaran originalon al skriba Esperanto. Anstataŭ pensadi en Esperanto, kiel farus flua leganto kaj parolanto, Tivadar pensis unuavice en unu lingvo kaj verkis en dua.

Pretigante mian anglan tradukon, mi decidis en iom frua stadio, ĉar Maskerado estas plie libro de memoraĵoj ol verko de alta literaturo, aŭ entute de formala literaturo, ke gravas tio, kion Tivadar intencis diri. Esperanto, kun siaj relativa esprimlibereco kaj malesto de historiaj limigoj, estas pli pardonema ol la angla, kie ofte superpezas idiotismoj kaj kompleksaj aludoj. Fojfoje utilis la limigiteco de la manuskripta angla traduko de Sophie Bogyo, ĉar ĝi helpis min percepti signifojn transprenitajn el la hungara, kiujn Tivadar ne plene rekreis en Esperanto. El tio rezultis, ke mi povis krei tekston kiu, dum ĝi certe ne superas la originalon, havas siajn proprajn koheron kaj fluecon. La franca teoriisto Jacques Derrida memorinde proponis, ke tradukanto devas detrui la originalan tekston por konstrui novan. Dum mi ne celis detruon, nek metaforan nek veran, mi jes klopodis mediacii inter la penso kaj intenco de la aŭtoro kaj la angla teksto. Mi kredas, ke la fina teksto iom sukcesas tiurilate, aŭ tion mi esperas.

La eldonon de mia angla traduko en Britio en la jaro 2000 sekvis identa usona eldono en 2001 (nur la titolon oni ŝanĝis por usona publiko), kaj poste dua eldono de la origina Esperanta teksto de la jaro 1965, kun aldono en Esperanta traduko de la teksteroj kiujn mi malkovris en la traduko de Sophie Bogyo. Sekvis baldaŭ tradukoj germana kaj turka, sur bazo de la angla teksto – kaj ankaŭ hungara traduko sur bazo de la Esperanta versio. Poste aperis tradukoj en la rusan kaj ĉinan sur bazo de la angla teksto, kaj en la italan sur bazo de la Esperanta. Nun sekvas la ĉeĥa traduko, ankaŭ el la Esperanta originalo. Mi supozas, ke la ĉeĥa tradukinto Jindřiška Drahotová denove alfrontis iujn el la samaj problemoj, kiuj min turmentis antaŭ 14 jaroj, kiam ŝi luktis por reesprimi la Esperantlingvan rakonton en la ĉirkaŭbarita, kvankam esprimriĉa kaj longtradicia, kadro de sia denaska etnolingvo.

Mi sugestis antaŭe, ke tradukado similas al ĉevalrajdado. Ĝi similas ankaŭ al sidopremo sur troplena valizo: se oni almenaŭ sukcesas fermi la valizon, oni povas toleri la malmultajn faltojn videblajn en la vestaĵoj post alveno. Oni almenaŭ alvenis, kaj la vojaĝo atingis sian celon. Kaj varma gladilo kaj ioma inĝenieco ĉion ordigos. Mi min demandas, ĉu Derrida samopinius.